Küresel enerji piyasaları, Orta Doğu’da tırmanan jeopolitik gerilimin gölgesinde sarsılırken, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) eşi benzeri görülmemiş bir adım attı. Hürmüz Boğazı’nda ticaretin durma noktasına gelmesiyle derinleşen arz endişeleri üzerine kurum, tarihinde 6’ncı kez acil durum rezervlerini devreye sokarak 400 milyon varil petrolü piyasaya sürme kararı aldı.
Ne Oldu ve Kriz Neden Patlak Verdi?
Krizin temelinde, Orta Doğu’da son dönemde yaşanan sıcak çatışmalar yatıyor. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik ortak saldırıları ile buna karşılık olarak İran’ın misilleme kapsamında Hürmüz Boğazı’ndan geçiş yapan ticari gemileri hedef alması, küresel enerji rotasında büyük bir tıkanıklığa yol açtı. Bu durum, günlük 20 milyon varili bulan petrol ve petrol ürünleri sevkiyatının tamamen durma noktasına gelmesine neden oldu. Piyasada hızla büyüyen arz endişeleri, fiyatlarda da çok sert dalgalanmaları beraberinde getiriyor.
Nasıl Etkiledi? Asya ve Küresel Enerji Tedarikinde Daralma
IEA Başkanı Fatih Birol, kurumun Paris’teki merkezinden yaptığı durum değerlendirmesinde, Orta Doğu eksenli bu gerilimin petrol ve gaz piyasalarına olan devasa faturasına dikkat çekti. Alternatif güzergahların yetersiz kalması ve mevcut depolama kapasitelerinin tamamen dolması sebebiyle, Orta Doğu’daki üreticilerin mecburi olarak üretimi kısmaya başladığı belirtildi.
Krizin piyasalara yansıyan başlıca etkileri şunlar oldu:
- Hürmüz Boğazı’ndan günlük geçen 15 milyon varil ham petrol ve 5 milyon varil petrol ürününün sevkiyatı kesildi.
- Bu devasa kesinti, deniz yoluyla gerçekleştirilen küresel petrol ticaretinin yüzde 25’ine denk geliyor.
- Küresel ölçekte enerji tedariki yüzde 20 oranında azaldı.
- Mevcut krizden en ağır darbeyi alan bölge Asya oldu.
- Enerji altyapılarının zarar görmesiyle jet yakıtı ve dizel tedarikinde büyük sıkıntılar baş gösterdi.
- Gaz piyasalarında ise özellikle Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar menşeli sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) kargolarının alternatifinin oldukça kısıtlı olması durumu daha da zorlaştırdı.
Kim Ne Söyledi? Fatih Birol’un Tarihi Açıklaması
Daha önce enerji güvenliğini tehdit eden durumlarda 5 kez koordineli eylem kararı alındığını hatırlatan IEA Başkanı Fatih Birol, kurumun aldığı en güncel kararı şu sözlerle duyurdu:
“Bu kapsamda, IEA üye ülkeleriyle yaptığımız görüşmeler kapsamında, IEA ülkelerinin oy birliğiyle kurum tarihindeki en büyük miktarda acil durum petrol stokunu piyasaya sürme konusunda anlaşmaya vardığını açıklayabilirim. IEA ülkeleri, Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanmasıyla kaybedilen arzı telafi etmek için 400 milyon varil petrolü piyasaya sunacak. Bu, piyasalardaki aksaklıkların acil etkilerini hafifletmeyi amaçlayan önemli bir önlemdir. Ancak açıkça belirtmem gerekir ki, petrol ve gaz akışının istikrarlı hale gelmesi için en önemli gelişme, Hürmüz Boğazı üzerinden transit geçişin yeniden başlamasıdır. IEA, piyasalardaki durumu aktif olarak izlemeye devam edecek ve gerekirse üye ülkelerimize daha fazla öneride bulunacaktır.”
Süreç Nerede ve Nasıl İşleyecek?
1974 yılında kurulan IEA’nın 32 üyesi tarafından alınan bu toplu eylem kararı, kurumun tarihindeki en büyük müdahale olma özelliğini taşıyor. Toplam 32 üye ülke, söz konusu acil durum stoklarını kendi ulusal koşullarına uygun bir zaman çizelgesinde piyasaya aktaracak ve bazı devletler ekstra acil durum tedbirleriyle bu süreci destekleyecek. Operasyonun tüm teknik detayları ve uygulanış biçimi IEA Sekreterliği tarafından kamuoyuyla paylaşılacak.
Halihazırda IEA üyelerinin elinde 1,2 milyar varili aşan devasa bir acil durum stoku bulunurken, hükümetlerin yükümlülüğü altındaki endüstri stoku da 600 milyon varil seviyesinde yer alıyor.
Geçmişten Günümüze IEA Acil Durum Müdahaleleri
Enerji arzında yaşanan darboğazlara karşı ajansın daha önce aldığı önlemlerin tarihsel dökümü ise şu şekilde:
| Müdahale Yılı | Gerekçe / Olay | Karar Sırası |
|---|---|---|
| 1991 | Körfez Savaşı Dönemi | 1’inci |
| 2005 | Katrina Kasırgası | 2’nci |
| 2011 | Arap Baharı ve Libya Krizi | 3’üncü |
| 2022 | Rusya-Ukrayna Savaşı’nın Başlaması | 4’üncü ve 5’inci |
| Güncel | Orta Doğu Krizi ve Hürmüz Boğazı’nın Kapanması | 6’ncı |
