Küresel enerji piyasalarında yaşanan son arz şoklarının ardından Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 400 milyon varillik rekor acil durum petrol rezervinin dağıtım takvimini netleştirdi. Kuruma üye 32 devletin 11 Mart’ta stokların kullanıma açılması yönünde sağladığı mutabakatın ardından, her ülke kendi bireysel uygulama planını IEA merkezine sundu.
Neden Bu Karar Alındı? (Neden)
Kritik hamlenin arkasında, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik gerçekleştirdiği ortak saldırılar sonrasında yaşanan jeopolitik gerilim yatıyor. Bu saldırıların ardından İran’ın misilleme olarak söz konusu ülkelerle bağlantısı olan gemilere Hürmüz Boğazı’ndan geçişi fiilen kapatması, petrol piyasalarında şiddetli bir arz şoku yarattı.
Dünya üzerindeki günlük petrol talebinin yüzde 20’sini oluşturan (günlük yaklaşık 20 milyon varil) ham petrol ve petrol ürünleri akışının Hürmüz Boğazı’nda durma noktasına gelmesi, fiyatlarda sert sıçramaları beraberinde getirdi. Yaşanan bu kriz üzerine IEA Başkanı Fatih Birol, geçtiğimiz hafta yaptığı açıklamada, üye devletlerin ajans tarihindeki en yüksek miktar olan 400 milyon varillik stratejik petrol rezervini piyasaya sürme konusunda anlaştıklarını kamuoyuna duyurmuştu.
Piyasaya Sürüm Ne Zaman ve Nasıl Olacak? (Ne Zaman ve Nasıl)
Hazırlanan acil durum planlarına göre stoklar kısa bir süre içerisinde sisteme dahil edilecek. Asya-Okyanusya bölgesinde yer alan IEA üyeleri, kendi paylarına düşen rezervleri “hemen” piyasaya sunacak. Avrupa ve Amerika kıtasındaki IEA üyelerinin stokları ise bu ayın sonu itibarıyla kademeli olarak piyasaya verilmeye başlanacak.
Kullanıma açılması planlanan 400 milyon varillik devasa acil durum stokunun yüzde 72’sini ham petrol, yüzde 28’ini ise petrol ürünleri meydana getiriyor.
Hangi Ülke Nereden Ne Kadar Kaynak Sağlıyor? (Kim ve Nerede)
Ülkelerin sağladığı katkılar, stratejik devlet rezervleri ile endüstri stoklarının ortaklaşa kullanılmasıyla oluşturuldu. Ayrıca, bu girişimi desteklemek amacıyla Kanada, yerli üreticilerinden temin edeceği 23,6 milyon varil petrolü piyasanın kullanımına sunacak.
| Bölge / Ülke | Stratejik Petrol Rezervi | Endüstri Stoku |
|---|---|---|
| ABD | 172,2 milyon varil | – |
| Avrupa Ülkeleri | 32,7 milyon varil | 74,8 milyon varil |
| Asya-Okyanusya Ülkeleri | 66,8 milyon varil | 41,8 milyon varil |
Tarihsel Arka Plan ve IEA Yükümlülükleri (Ne)
1974 yılında faaliyete geçen IEA’nın aldığı bu koordineli eylem kararı, kurum tarihinde acil durum petrol stoklarının piyasaya sürülmesini içeren 6’ncı karar olarak kayıtlara geçti. Benzer kriz yönetim adımları geçmişte şu dönemlerde uygulanmıştı:
- 1991 yılı
- 2005 yılı
- 2011 yılı
- 2022 yılı (Rusya-Ukrayna savaşının başlaması sebebiyle iki kez)
Stok Yükümlülükleri ve Mevcut Kapasite
Kurallara göre, tüm IEA üyesi ülkeler net petrol ithalatlarının 90 gününe eş değer bir miktarı acil durum petrol stoku olarak elde tutmakla yükümlü bulunuyor. Bu rezervlerin temel amacı, olası arz kesintilerinde talebi karşılamak ve küresel ekonominin işleyişindeki muhtemel aksamaları önlemektir.
Güncel verilere göre, IEA üyelerinin elinde toplamda 1,2 milyar varilin üzerinde acil durum stoku bulunuyor. Buna ek olarak, hükümetlerin yükümlülüğü çerçevesinde 600 milyon varillik bir endüstri stoku daha mevcut. Bu devasa kapasite genellikle büyük petrol ithalatçıları, rafineriler ve dev tedarikçilerin tesislerinde muhafaza ediliyor.
