Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Birol, Orta Doğu’da tırmanan çatışmalar ve Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanmasıyla ortaya çıkan devasa arz krizini hafifletmek amacıyla 400 milyon varillik stratejik petrol rezervinin küresel pazara aktarılmaya başlandığını duyurdu. IEA’nın Paris‘teki merkezinde konuşan Birol, öncelikle Orta Doğu’daki gerilimden olumsuz etkilenen herkese başsağlığı dileklerini iletti.
Ne Oldu? Küresel Çapta Tarihi Tedarik Kesintisi
Krizin fitili, ABD ve İsrail‘in İran‘a yönelik gerçekleştirdiği ortak saldırıların ardından ateşlendi. Bu duruma misilleme yapan İran, söz konusu ülkelerle bağlantılı gemiler için Hürmüz Boğazı‘nı fiili olarak ulaşıma kapattı. Dünyadaki günlük petrol talebinin yüzde 20‘sini oluşturan ve günlük yaklaşık 20 milyon varil ham petrol ile petrol ürününün taşındığı bu kritik güzergahın durma noktasına gelmesi, piyasalarda sert fiyat sıçramalarına neden oldu.
Birol’un açıklamalarına göre, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla devre dışı kalan miktar, 1973 yılındaki petrol krizi ve onu takip eden süreçteki tüm kesintileri geride bırakarak dünya petrol piyasası tarihindeki en büyük tedarik şokunu yarattı. Aynı zamanda Orta Doğu’daki bu savaş ortamının doğal gaz piyasaları için de ciddi zorluklar doğurduğunu belirten IEA Başkanı, enerji güvenliği ve küresel ekonomi üzerindeki kısıtların ağır sonuçları olabileceğine dikkat çekti.
Kimler Etkilendi? Asya ve Üretici Ülkeler Çıkmazda
Tedarik zincirindeki bu büyük kopuş, başta Asya ülkeleri ve gelişmekte olan ekonomiler olmak üzere tüm dünyadaki tüketicileri derinden sarstı. IEA Başkanı Birol, yaşanan mağduriyeti şu sözlerle ifade etti:
“Enerji arzı üzerindeki en büyük ve en acil etkiler Asya’da hissediliyor. Arz kesintilerinden en çok etkilenen tüketiciler ve fiyat artışlarından en fazla etkilenenler, Güney ve Güneydoğu Asya’daki gelişmekte olan ekonomiler. Bu bölgelerde sadece taşımacılık için değil, aynı zamanda mutfak yakıtları, yani yemek pişirme için LPG temini konusunda da acil önlemler uygulanıyor. Etkilenenler sadece tüketiciler değil. Orta Doğu’daki önemli üreticiler, örneğin Irak, artık temel mali gelir kaynaklarının büyük bir kısmından mahrum bırakılmış durumda. Karşı karşıya olduğumuz durum bu.”
Nasıl Bir Önlem Alındı? Stratejik Rezervler Devrede
Geçtiğimiz hafta IEA üyesi ülkeler, kurum tarihindeki en büyük stratejik petrol rezervi kullanımı olan 400 milyon varili piyasanın erişimine açma konusunda uzlaşmaya varmıştı. Alınan bu aksiyonun ekonomik yansımalarının görülmeye başlandığını ve fiyatların geçen haftaya kıyasla daha düşük seyrettiğini aktaran Birol, operasyonun fiilen başladığını vurguladı:
“Şu anda ben konuşurken, IEA’nın girişimi sayesinde, stratejik petrol rezervlerinden Asya piyasasına akış başladı. Bunlara ek olarak, IEA acil durum petrol stoklarından daha fazla petrol ve petrol ürünü piyasaya sürülmeye devam ediyor.”
Piyasaya sürülecek olan rekor seviyedeki petrol ve üretim artışının bölgelere göre dağılımı ise koordineli bir şekilde planlandı:
| Bölge / Kaynak | Katkı Miktarı |
|---|---|
| Amerika Kıtası | 170 milyon varilin üzerinde |
| Asya-Pasifik Ülkeleri | 100 milyon varilin üzerinde |
| Avrupa Ülkeleri | Asya-Pasifik ile benzer miktarda |
| Üretim Artışı Desteği | 20 milyon varili aşan miktar |
Stoklar Yeterli mi?
Piyasaya sürülen devasa rakama rağmen güvencelerinin devam ettiğini belirten Birol, üye ülkelerle tam bir koordinasyon içinde olduklarını kaydetti:
“IEA üye ülkelerinin bu büyük miktardaki petrol rezervini kullanıma açmasına rağmen, hala çok fazla stokumuz mevcut. Mevcut stokların serbest bırakılması tamamlandığında, IEA üye ülkelerinin hükümet ve hükümet yükümlülüğü altındaki endüstriyel stokları yalnızca yaklaşık yüzde 20 azalmış olacak. Hala 1,4 milyar varilden fazla stok kalacak ki, bu da gerektiğinde daha fazlasını yapabileceğimiz anlamına geliyor.”
Sistemin güvenliği için IEA yükümlülükleri şu kurallara dayanıyor:
- Üye ülkeler, net petrol ithalatlarının 90 gününe denk gelecek seviyede acil durum stoku tutmak zorundadır.
- Mevcut durumda üyelerin elinde 1,2 milyar varili aşan acil durum stoku bulunmaktadır.
- Buna ek olarak, hükümet yükümlülüğü altında rafineriler ve petrol ithalatçıları gibi büyük tedarikçilerin tesislerinde depolanan 600 milyon varil endüstri stoku mevcuttur.
Ne Zaman Çözülecek? “Toparlanma Zaman Alacak”
Krizin ne kadar süreceğine dair uyarılar yapan Birol, arz sorununun uzaması ihtimaline karşı hazırlıklı olunması gerektiğini belirtti. Mevcut müdahalelerin önemine değinen IEA Başkanı, “Ancak geçen hafta söylediğimi tekrar ediyorum, petrol ve gazın istikrarlı akışına geri dönmenin en önemli koşulu, Hürmüz Boğazı’ndan geçişin yeniden başlamasıdır.” dedi ve ekledi:
“Hürmüz Boğazı yarın yeniden açılsa bile, IEA tahminlerine göre, küresel enerji ticaretinin toparlanması zaman alacak.”
1974 yılında kurulan IEA’nın tarihinde acil durum stoklarını piyasaya sürme kararı bugüne dek sadece altı kez alındı. 400 milyon varillik bu son hamle, 6’ncı karar olarak kayıtlara geçerken; daha önceki müdahaleler 1991, 2005, 2011 yıllarında ve 2022‘de Rusya-Ukrayna savaşının patlak vermesiyle iki kez olmak üzere hayata geçirilmişti. Bu rezervler, küresel ekonominin çarklarının durmamasını ve arz kesintilerinde talebin karşılanmasını sağlamak adına kritik bir sigorta görevi görüyor.
