Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Coğrafya Bölümü Öğretim Üyesi ve aynı zamanda Meteoroloji Yüksek Mühendisi olan Prof. Dr. Hasan Tatlı, meteoroloji alanında çığır açacak bir çalışmaya imza attı. Prof. Dr. Tatlı tarafından geliştirilen ve aniden ortaya çıkan meteorolojik olayları önceden haber veren yeni sistem, bilim dünyasında geniş yankı uyandırdı. Bu yenilikçi çalışma, saygın bir yayın olan Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society’de, ‘Ani Gelişen Meteorolojik Tehlikelere Yönelik Entegre Bir Erken Uyarı Sistemi İçin Dört Boyutlu Doğrusal Olmayan Dinamik Model’ başlığıyla literatüre girdi.
Ani Hava Olaylarına Karşı Dinamik Çözüm: EWSI
Mevcut hava tahmin modellerinin, çok hızlı ve aniden gelişen hava olaylarını tespit etmekte zaman zaman yetersiz kaldığına dikkat çeken Prof. Dr. Tatlı, bu açığı kapatmak adına klasik tahmin yöntemlerini dinamik sistemler teorisi ile harmanladı. Ortaya çıkan model, Erken Uyarı Sistemi Entegre (EWSI) olarak adlandırılıyor. EWSI modeli, olaylar henüz gerçekleşmeden 3 ila 60 saat öncesinde uyarı sinyalleri üretebiliyor. Tatlı, bu sistemin afet riski oluşmadan proaktif davranma şansı tanıdığını ve stratejik bir erken uyarı teknolojisi olduğunu vurguluyor.
Sistem Nasıl Çalışıyor?
EWSI modeli, atmosferden aldığı verileri dört ana bileşen üzerinden süzgeçten geçirerek analiz ediyor. Bu analizler sonucunda elde edilen veriler, karar vericilerin kolayca yorumlayabileceği sade bir risk indeksine dönüştürülüyor. Sistem, risk seviyesini netleştirmek adına 0 ile 1 arasında sayısal bir değer sunuyor.
Modelin temelini oluşturan dört analiz bileşeni şunlardır:
- Hava durumuna duyarlılık
- Kurtarma kapasitesi
- Tehdit yayılma potansiyeli
- Davranışsal eğilim endeksi
Kapsam ve Tespit Yeteneği
Geliştirilen bu teknoloji; ani sıcak ve soğuk hava dalgaları, rüzgâr kesmesi, konvektif rüzgâr fırtınaları, orman yangınları, sağanak yağış ve ani kuraklık gibi tahmin edilmesi güç olaylara karşı erken uyarı sağlayabiliyor. Prof. Dr. Tatlı’ya göre, zararın oluşmasını beklemeden riski fark etmek, can ve mal kayıplarını minimize etmede hayati bir rol oynuyor.
| Sistemin Özellikleri | Sağladığı Avantajlar |
|---|---|
| 3-60 Saat Erken Uyarı | Afet öncesi hazırlık süresi kazandırır. |
| Bileşik Tehlike Analizi | Zincirleme risklerin (Örn: Kuraklık -> Yangın) takibi. |
| 0-1 Arası Risk İndeksi | Karar vericiler için net ve anlaşılır veri. |
Zincirleme Riskler ve Sektörel Etkiler
EWSI modelinin en dikkat çekici yönlerinden biri de bileşik tehlikeleri analiz edebilme yeteneğidir. Örneğin, bir bölgedeki kuraklığın orman yangınlarını tetikleme ihtimali veya Karadeniz Bölgesi’ndeki bir taşkının komşu yerleşimlere yayılma riski önceden hesaplanabiliyor. Model, bu tür yayılma potansiyellerini önceden bildirerek bütüncül bir koruma sağlıyor.
Tarım ve Gıda Güvenliği: Prof. Dr. Tatlı, sistemin tarımsal üretimdeki önemine özellikle değindi. Don, aşırı yağışlar ve kuraklık gibi olaylar gıda güvenliğini tehdit ederken, EWSI sayesinde çiftçiler önlem alarak üretimdeki dalgalanmaları ve kayıpları azaltabiliyor.
Şehir Yönetimi ve Altyapı: Kentler için de stratejik bir avantaj sunan sistem, sıcak hava dalgalarının yarattığı enerji talebi artışından, ani sağanakların ulaşım ve altyapıya etkisine kadar pek çok alanda yol gösterici oluyor. Sigorta planlaması, enerji yönetimi ve afet koordinasyonu süreçleri bu verilerle daha sağlıklı yürütülebiliyor.
İnsan kaynaklı iklim değişikliğini “zorlanmış iklim değişikliği” olarak nitelendiren Prof. Dr. Hasan Tatlı, bu süreçte hortum, dolu ve ekstrem yağışların şiddetinin ve sıklığının arttığını hatırlattı. Doğal olayların tamamen engellenmesinin mümkün olmadığını ancak bunların bir afete dönüşmesinin önlenebileceğini belirten Tatlı, çözümün hazırlıklı olmaktan ve etkin erken uyarı sistemlerinden geçtiğini ifade etti.
