ABD ve İsrail’in askeri operasyonları ile İran’ın dünya petrol sevkiyatının beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nı kapatmasıyla tetiklenen küresel kriz, birinci ayını doldurdu. ABD Başkanı Donald Trump’ın başlangıçta “geçici bir sapma” olarak nitelendirdiği ancak kara harekatı senaryolarının giderek ciddiyet kazandığı bu süreçte, enerji ve gıda maliyetlerindeki sert yükseliş, yüksek enflasyon ve küresel kıtlık riskini beraberinde getirdi. Savaşın fitili, 28 Şubat tarihinde ABD ve İsrail’in eş zamanlı saldırılarıyla ateşlenmiş; bu noktaya gelinmeden önce ABD Hazine Bakanlığı’nın finansal hamleleri İran ekonomisinde kur krizine yol açmış, bölgede daha önce görülmemiş bir askeri yığınak yapılmıştı.
Savaşın Başlangıcı ve Sivil Kayıplar
Çatışmaların ilk evrelerinde ABD ve İsrail hava kuvvetleri tarafından düzenlenen saldırılar büyük can kayıplarına yol açtı. İran’ın güney kesimindeki Minab şehrinde bulunan Şeceretü’t-Tayyibe Kız İlkokulu hedef alınırken, bu saldırıda 165’ten fazla kız öğrenci yaşamını yitirdi. İranlı yetkililerin paylaştığı verilere göre, bir aylık süreçte çoğu sivil olmak üzere toplam 2 bin kişi hayatını kaybetti.
İran Liderliğine Yönelik Suikastlar ve Askeri Durum
Savaşın hemen başında İran’ın komuta kademesine yönelik ağır darbeler indirildi. İran’ın dini lideri Ali Hamaney, Genelkurmay Başkanı Tümgeneral Abdurrahim Musevi, Savunma Bakanı Aziz Nasırzade ve Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Ali Laricani gibi üst düzey isimlerin öldürülmesi ülkede büyük bir şok dalgası yarattı. ABD’nin Venezuela’daki hızlı rejim değişikliği modelinden farklı seyreden çatışmalarda, İran’ın deniz gücü ve hava savunma sistemleri büyük oranda işlevsiz hale getirildi.
Bölgesel Misillemeler ve Enerji Hattındaki Abluka
İran ordusu, 28 Şubat’tan itibaren topraklarına yönelik saldırılara yanıt olarak; Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt, Katar, Bahreyn, Ürdün, Umman, Irak ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi’ndeki ABD-İsrail bağlantılı tesisleri hedef aldı. İran’dan fırlatılan bazı füzeler Türkiye’deki NATO hava savunma sistemleri tarafından imha edildi. En kritik hamle ise İran’ın insansız hava araçları ve füzelerle Hürmüz Boğazı’nı abluka altına alması oldu. Bu durum, günlük 20 milyon varillik bir arz kaybına yol açarak küresel enerji piyasalarını sarstı.
Ekonomik Göstergeler ve Emtia Fiyatlarındaki Değişim
Uluslararası Enerji Ajansı, mevcut tabloyu “dünya petrol piyasası tarihinin en büyük arz kesintisi” olarak tanımladı. Hürmüz Boğazı’nın kapanması sadece petrolü değil, küresel gıda güvenliğini de sarsan azotlu gübre ihracatını da vurdu. Brezilya ve Mısır gibi tarım odaklı ülkelerde üretim durma noktasına geldi.
| Ürün / Gösterge | Savaş Öncesi | Güncel Durum (Cuma) | Artış Oranı |
|---|---|---|---|
| Brent Petrol (Varil) | ~70 Dolar | ~105 Dolar | %50 |
| Üre Fiyatları | – | – | %50 |
| Amonyak Fiyatları | – | – | %20 |
Uluslararası Siyasi Gerilimler ve NATO Tartışması
Savaş, ABD ile Avrupalı müttefikleri arasındaki bağların gerilmesine neden oldu. İngiltere’nin askeri üslerini kullanıma açmakta yavaş kalması üzerine Trump, Başbakan Keir Starmer için “bir Winston Churchill değil” ifadesini kullanarak kararsızlıkla suçladı. Trump ayrıca, Avrupa’nın sürece yeterli destek vermemesi durumunda ABD’nin NATO’dan çekilebileceğini ima etti.
17 Mart’ta yaptığı açıklamada Trump, “NATO konusunda hayal kırıklığına uğradım. NATO için trilyonlarca dolar harcıyoruz fakat onlar bize yardım sağlamıyorlarsa o halde bunun değerlendirilmesi gereken bir mesele olduğunu düşünüyorum. Bu kararı kendim alabilirim” dedi.
Rusya ve Ukrayna Cephesindeki Yansımalar
Ukrayna’da beşinci yılına giren savaşın gölgesinde Rusya, petrol fiyatlarının yükselmesi ve yaptırımların esnetilmesiyle ekonomik olarak nefes aldı. Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy, “Eğer yaptırımlar kaldırılırsa Putin çok daha fazla para elde edecek ve bu parayı silahlara yatıracak” diyerek durumun Rusya’nın lehine olduğunu vurguladı.
Diplomatik Girişimler: İslamabad Zirvesi
Savaşın 30. gününde Türkiye, Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan, çatışmaları durdurmak adına Pakistan’ın başkentinde bir araya geldi. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Pakistanlı mevkidaşı Muhammed İshak Dar ile görüşmelere başladı. İki gün sürecek olan bu diplomatik maratonda, Yemen’deki Husilerin de dahil olmasıyla genişleyen savaşın sona erdirilmesi için çözüm yolları aranacak.
