Modern teknolojinin temel taşlarını oluşturan yarı iletken sektöründe, galyum ve germanyum gibi stratejik materyaller üzerindeki baskı her geçen gün artıyor. Çin ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki teknolojik güç mücadelesinin yanı sıra Orta Doğu’da tırmanan istikrarsızlık ve ABD-İran gerilimi, bu özel metallerin küresel dolaşımını ciddi bir belirsizliğe sürüklüyor. Yarı iletken üretiminin vazgeçilmezi olan bu maddelerin tedarik zinciri, hem jeopolitik krizler hem de üretim modellerinin hassas yapısı nedeniyle kırılgan bir dönemden geçiyor.
Galyum ve germanyum, genellikle diğer metal üretim süreçlerinde yan ürün olarak elde edildikleri için küresel üretim hacimleri oldukça kısıtlı kalıyor. Bu durum, arz güvenliğini doğrudan lojistik hatların sürekliliğine bağlı kılıyor. Orta Doğu’daki çatışmaların enerji yolları ve nakliye maliyetleri üzerindeki olumsuz etkisi, teknoloji devlerini stratejik stoklarını büyütmeye ve alternatif kaynak arayışına itiyor.
Stratejik Ham Maddelerde Çin Dominasyonu
Türkiye Madenciler Derneği (TMD) Başkanı Mehmet Yılmaz, konuyla ilgili yaptığı açıklamada piyasadaki dengesizliğe dikkat çekti. Küresel galyum üretiminin yaklaşık %80’inin, germanyumun ise %60’ının Çin kontrolünde olduğunu belirten Yılmaz, bu hakimiyetin metalleri küresel ticaret savaşlarının odağına yerleştirdiğini ifade etti.
Yılmaz, bu elementlerin önemini şu sözlerle vurguladı: “Galyum ve germanyum, yüksek teknoloji, savunma ve yenilenebilir enerji ekosisteminin can damarları olarak nitelendirilen ‘kritik’ tanımının da ötesine geçerek ‘stratejik ham madde’ sınıfına yükselmiş iki temel element. Germanyum, fiber optik altyapısından termal görüntüleme sistemlerine, hatta uzay istasyonlarının güç kaynağı olan yüksek verimli güneş pillerine kadar geniş bir spektrumda kritik rol oynuyor.” Ayrıca galyumun 5G teknolojisi, elektrikli araç şarj sistemleri ve askeri donanımlar için vazgeçilmez olduğunu hatırlatan Yılmaz, bu maddelerin çoğunlukla alüminyum ve çinko işleme sırasında ortaya çıktığını ekledi.
Kritik Metallerin Karşılaştırmalı Analizi
| Metal Türü | Çin’in Üretim Payı | Kullanım Alanları |
|---|---|---|
| Galyum | %80 | 5G, Elektrikli Araçlar, Askeri Radar Sistemleri |
| Germanyum | %60 | Fiber Optik, Termal Görüntüleme, Uzay Teknolojileri |
İhracat Kısıtlamaları ve Diplomatik Süreçler
Pekin yönetiminin 1 Ağustos 2023 tarihinde devreye aldığı ihracat lisansı zorunluluğu, 3 Aralık 2024 itibarıyla ABD’ye yönelik doğrudan bir yasağa evrildi. Mehmet Yılmaz, ABD’ye yönelik tam yasak kararının 9 Kasım‘a kadar askıya alınmasına rağmen tüm yabancı satışlar için lisans şartının sürdüğünü belirtti. Yılmaz, “ABD’li askeri kullanıcılara veya askeri amaçlı çift kullanımlı ürünlerin ihracatına yönelik kalıcı yasak hala yürürlükte. Galyum ve germanyum üretiminde tekel konumundaki Çin’in yanı sıra ABD, Japonya, Güney Kore, Rusya, Kanada ve Belçika gibi ülkelerin de bu metalleri üretme veya rafine etme kapasitesi bulunuyor.” dedi.
Asya piyasaları analisti Sadi Kaymaz ise Çin’in endüstriyel altyapısının bu metallerle iç içe geçtiğini ve alternatif bir rafinasyon zinciri kurmanın oldukça güç olduğunu belirtti. Kaymaz, Kasım 2025‘te gerçekleşen Trump-Xi görüşmesi sonrası yasağın Kasım 2026‘ya kadar askıya alındığını ancak bunun bir gevşeme olmadığını ifade etti:
“Askıya alma bir politika geri adımı değil, koşullu erişim. Üstelik askeri son kullanıcılara yapılan ihracat yasağı hala yürürlükte ve Pekin musluğu diğer kanallar için de istediği an kısabilir.”
Orta Doğu Savaşının Savunma Sanayisine Yansıması
Çatışmaların yaşandığı Orta Doğu bölgesinde, yüksek teknolojiye sahip askeri varlıklar da zarar görüyor. Sadi Kaymaz, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar’daki bazı tesislerin savaştan etkilendiğini, özellikle Kürecik tipi AN/TPY-2 radarlarında kullanılan galyum nitrür tabanlı yarı iletkenlerin temininin güçleştiğini söyledi.
Kaymaz’ın değerlendirmeleri şu şekilde devam etti: “2025’te Çin’in germanyum ihracatı bir önceki yıla göre yaklaşık %60 düştü. Bir yıllık küresel üretimin büyük bölümü erişilebilir piyasalardan fiilen kayboldu. Germanyum da fiber optik, kızılötesi sensörler ve ileri çipler için kritik. Tedarik zinciri galyumdan daha az şeffaf ve izlenmesi daha zor.” Bölgede en az iki gelişmiş radar sisteminin devre dışı kaldığını belirten Kaymaz, Çin’in tek tedarikçi olmasının savunma sanayisini telafisi zor bir duruma soktuğunu kaydetti.
